Zoeken door alles

Vervolging

 

In het kort

Gedurende de Tweede Wereldoorlog vervolgde de Duitse bezetter ook in Limburg specifieke bevolkingsgroepen, waaronder Roma, Sinti en Joden. Vóór de oorlog leefde in Limburg een vergrijsde Joodse gemeenschap. Deze verdubbelde door de komst van gevluchte Joden.  Na de Duitse inval werden Joden slachtoffer van discriminatie, stigmatisering, isolatie en onteigening.

In 1942 begonnen de grootschalige arrestaties van Joden in Limburg. De bezetter voerde de Limburgse Joden weg vanuit Maastricht. Zij kwamen terecht in concentratiekampen, waar vele van hen werden vermoord. Vanaf 1943 mochten Joden officieel niet langer in Limburg verblijven. Deze maatregel leidde tot nieuwe deportaties.

Honderden Joden, zowel uit Limburg als daarbuiten, doken onder bij onderduikverleners in Limburg. Ook Limburgse artsen en geestelijken boden hulp aan. De rol van bestuurders en politieambtenaren was daarentegen twijfelachtig. Na de deportatie van vrijwel alle Joden uit de maatschappij roofden ‘foute Nederlanders’ Joodse huizen en bezittingen. Gemeentepolitie en -bestuur speelden daarin geregeld een administratieve of uitvoerende rol.

De bezetter vervolgde ook Roma en Sinti. Aanvankelijk bestempelden de nazi’s dit als criminaliteitsbestrijding, maar ook deze vervolging had een raciaal kenmerk. Vanuit de nazi-ideologie werden ook nog vele andere mensen opgepakt, zoals homoseksuelen, mensen met een beperking, Jehova’s getuigen en Vrijmetselaars.

Na de bevrijding kreeg Limburg vanwege zijn ligging een belangrijke rol bij het opvangen van terugkerende Joden. Tijdens de oorlog waren veel van hun roerende en onroerende goederen geconfisqueerd en doorverkocht. Bij terugkeer werden overlevenden geconfronteerd met achterstallige huur of belastingen, nieuwe bewoners in hun woning en weinig compassie of rechtsherstel.

 

Let op! Op deze archieven kunnen openbaarheidsbeperkingen rusten. In sommige gevallen kan ontheffing verleend worden. Zorg dat u tijdig een ontheffingsverzoek indient via: Inzage beperkt openbare archieven.

 

 

Archiefstukken berustende bij het HCL

 

HCL Maastricht

 

 

HCL Heerlen

 

 

Zoektips

  • Zoek in het handelsregister van de Kamer van Koophandel naar Joodse firma’s. In deze dossiers werden aangestelde Verwalters (Verwaltungs-Treuhänder) genoemd. Verwalters waren beheerders van Joodse firma’s aangesteld door de Duitse bezetters, specifiek de Wirtschaftsprüfstelle (WPS).
  • Zoek in de perceelsgewijze kadastrale leggers van het kadaster om te zien of onroerend goed is geroofd. In dat geval wordt er op het leggerartikel melding gemaakt van de onder beheerstelling door de Niederländische Grundstückverwalting (NGV) op basis van een verordening uit 1941. De NGV beheerde het vastgoed en gaf het door aan makelaars, die het verkochten. Het geld ging naar de Duitse roofinstelling Vermögenverwaltungs- und Renteanstalt (VVRA).

 

 

Relevante literatuur

 

Titel en auteur

Vindplaats bij HCL Maastricht

Vindplaats bij HCL Heerlen

H. Van Rens, Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in

Nederlands-Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog (Hilversum, 2013).

Le 938 MAMO 76 / SHC T 0008 76

AGR 33 / 10012315

H. Van Rens, Tussenstation Cosel. Joodse mannen uit West-Europa naar dwangarbeiderskampen in Silezieë, 1942-1945 (Hilversum, 2020).

Le 938 MAMO 85 / SHC T 0008 85

 

R.J.T. van Rijsselt, E. van Rijsselt, M.C. Vlieks, Bezwaard verleden. Ontrechting en rechtsherstel van Joodse inwoners in de gemeenten Valkenburg-Houthem en Berg en Terblijt (Amersfoort, 2025).

SHC EAY 570

 

R.J.T. van Rijsselt, E. van Rijsselt, M.C. Vlieks, Onvoltooid Verleden. Ontrechting en rechtsherstel van Joodse inwoners in de gemeenten Maastricht, Amby en Heer (2023).

 

SHC EAY 454

X

K. Norel e.a., Het Grote Gebod, gedenkboek van het verzet in

Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers en Landelijke Knokploegen in de Tweede Wereldoorlog (Kampen, 1989).

X       

11 B 41 / 8693

H. Van der Bruggen, Aspecten van Joods leven in Roermond en

Midden-Limburg, 1275-2018 (Haarlem, 2021).

SHC EAY 282

X

J.M. Lemmens, Joods leven in Maastricht. Geschiedenis van de

Joodse gemeente sedert 1250, opgetekend bij gelegenheid van het 150-jarig bestaan van de synagoge in Maastricht (1840-1990) (Maastricht, 1990).

SHC EAY 344

X

F. Rosa Salmang-Windmüller, F. Roebroeks, C. Andreas, De Salmangs. Dagboeknotities en herinneringen van een joods gezin te Maastricht (1943-1944) (Maastricht, 1998).

SHC EAY 340

X

H. de Wolf en R. Braad, Leven rondom een synagoge. Een verhaal over Joden en hun medemensen in Heerlen vóór 1985 met bijzondere aandacht voor de Holocaust (Heerlen, 2015).

SHC EAW 848

6 B 17 HRL. 70 / 10016938

F. van Rooij-Trienekens, Joden in Heerlen in de Tweede Wereldoorlog. Omdat wij Joden waren (Beek-Ubbergen, 1998).

SHC EAO 478

45 C 41 HRL. 07 / 18003

H. Steinen, De Joodse Gemeente Heerlen (Landgraaf, 1998).

X

37 F 46 Br. CO

67 / 16987

J.Jansen en J.M. Lemmens, Joods Beek. Een geschiedenis van drie eeuwen joods leven in een Limburgse plattelandsgemeente (Beek, 1991).

SHC EAO 914 / SHC EAD 292

X

W.S. van Dinte, De joden van Gennep (Zutphen, 1990).

SHC EAC 747

 

B.A. Sijes, Vervolging van zigeuners in Nederland 1940-1945 (Den Haag, 1979)

X

X

T. Piersma, Getrouw aan hun geloof. De vervolging van de Nederlandse Jehovah’s Getuigen in de Tweede Wereldoorlog (Diemen/Koog aan de Zaan, 2005).

X

X

Pierre Hupperts, Recht en onrecht. Na de Tweede Wereldoorlog Zuid-Limburg / Gulpen-Wittem (Heerlen 2024).

 

 

 

 

Andere archiefdiensten

 

Wat?

Waar?

Oorlogsarchief Nederlandse Rode Kruis (NRK) | Nationaal Archief

Nationaal Archief, Den Haag

2.09.34.01 Het archief van de Commissie tot het doen van Aangifte van Overlijden van Vermisten, 1949-1962 (1978)

Nationaal Archief, Den Haag

Nederlandse Beheersinstituut (NBI), 1945-1968 | Nationaal Archief

Nationaal Archief, Den Haag

Informatie over de Jodenvervolging - NIOD

NIOD Amsterdam

Andere gedeporteerden (cijfers) - NIOD

NIOD Amsterdam

International center on the Nazi era - Arolsen Archives (arolsen-archives.org)

Arolsen Archives – International Center on Nazi Persecution (online)

Central DB of Shoah Victims' Names (yadvashem.org)

Yad Vashem – The World Holocaust Remembrance Center (online)

 

 

 

Instructie I: zoeken in de processen-verbaal van de gemeentepolitie Maastricht 20.108B

 

https://www.archieven.nl/mi/1540/?mivast=1540&mizig=210&miadt=38&miview=inv2&milang=nl&mizk_alle=20.108B&micode=20.108B

 

Het archief van de gemeentepolitie Maastricht bevat ruim 50 dozen processen-verbaal van personen gearresteerd na de Bevrijding. Deze zijn op jaar opgeborgen en beginnen bij inv.nr. 110. De processen-verbaal zijn verder per jaar genummerd vanaf 001. Ze lopen tot 1948, het jaar waarin de Politieke Recherche ophield te bestaan. In 1948 werden alleen nog de lopende zaken afgerond.

U heeft een naam, jaartal en woonplaats nodig om een persoon te vinden. De woonplaats betreft de woonplaats op het moment van aanhouding of voordat men gevlucht was. 

Let op! Dit archief bevat alleen processen-verbaal van inwoners van Maastricht. De andere processen-verbaal werden voor opslag opgestuurd naar de politieafdeling van de woonplaats.

Inventarisnummer 100 betreft een doos met verschillende alfabetische klappers. Met behulp van deze klappers kan op naam naar een arrestant worden gezocht. Zo vindt u tevens het relevante jaar van aanhouding en het verbaalnummer. Hiermee kunt u de juiste doos opvragen.

NB. Let hierbij niet op de formele vormgeving van de klappers.

 

Inv.nrs. 110 t/m 113 – 1944 = processenverbaal nr. 001 t/m 337

Inv.nrs. 114 t/m 121 – 1945 = Repatriëringen*

Inv.nrs. 122 t/m 134 – 1945 = processenverbaal nr. 002 t/m 974

Inv.nrs. 134 t/m 149 – 1946 = processenverbaal nr. 001 t/m 1209

Inv.nrs. 150 t/m 158 – 1947 = processenverbaal nr. 001 t/m 827

Inv.nrs. 159 t/m 161 – 1948 = processenverbaal nr. 001 t/m 159

 

De volledige procesdossiers bevinden zich in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, berustend in het Nationaal Archief te Den Haag. Deze bevatten ook de processen-verbaal van de Maastrichtse gemeentepolitie. In principe hebben alle aangehouden personen een CABR-dossier.

 

Let op! Op deze archieven rusten openbaarheidsbeperkingen. In sommige gevallen kan ontheffing verleend worden. Zorg dat u tijdig een ontheffingsverzoek indient via: Inzage beperkt openbare archieven.

 

*Proces-verbaalnummer voorzien van een R. Deze betreffen de controle van uit het buitenland terugkerende personen, veelal vrouwen, met een band met verdachte personen, bijvoorbeeld echtgenotes.

 

 

Instructie II: zoeken in de inschrijvingsregisters van het Huis van Bewaring te Maastricht 07.A17

 

https://www.archieven.nl/mi/1540/?mivast=1540&mizig=210&miadt=38&miview=inv2&milang=nl&micode=07.A17

 

De Gemeentepolitie hielp mee bij het oppakken en deporteren van Joden. In Maastricht kwamen opgepakte Joden terecht in het Huis van Bewaring. Het archief 07.A17 Huis van Bewaring bevat inschrijvingsregisters. De Registers C (inv.nr. 51-52) bevatten de namen van gearresteerde Joden. Deze registers geven informatie over door wie ze opgepakt werden en wanneer. De reden voor arrestatie is doorgaans niet ingevuld.

U kunt op naam zoeken met behulp van naamklappers. Deze klappers zijn te vinden onder inv.nr. 62-63.  U heeft ten minste een naam nodig om te zoeken in deze klappers. Daar treft u rechts naast de naam het type register (A, B, C of D) en een inschrijvingsnummer aan. Ook vindt u hier het jaar van arrestatie. Met deze informatie zoekt u verder in de inschrijvingsregisters.

 

Let op! Op deze archieven rusten openbaarheidsbeperkingen. In sommige gevallen kan ontheffing verleend worden. Zorg dat u tijdig een ontheffingsverzoek indient via: Inzage beperkt openbare archieven.

 

 

Uitgelicht